Els Meijers

In Nederland is de Amerikaanse tv-psycholoog en talkshow host Dr. Phil populairder dan Oprah Winfrey, bij wie hij in 1998 als human behaviour expert zijn televisiedebuut maakte. Na de softe benadering van zijn voorgangers John Gray (bekend van bestsellers als 'Mannen komen van Mars, vrouwen van Venus') en de spirituele Gary Zukav, sloeg Dr. Phil's nuchtere tell it like it is-benadering in als een bom. In 2002 kreeg Dr. Phil zijn eigen talkshow. Hiermee steeg zijn populariteit in Amerika tot ongekende hoogte. Ontrouwe echtgenoten, moeilijk opvoedbare kinderen, financiële problemen, overgewicht, Dr. Phil heeft overal een oplossing voor.

In tegenstelling tot de traditionele shrink, de analytische, jaknikkende en meevoelende psychotherapeut, zegt Dr. Phil keihard waar het op staat. En dat is niet altijd wat zijn gasten graag horen. Terwijl zij hun tranen drogen en bijkomen van de schrik, herhaalt Dr. Phil zijn befaamde lijfspeuk: Get real, get smart and do something. In gewoon Nederlands: je bent zelf verantwoordelijk voor je leven. Jij alleen kunt ervoor zorgen dat je succesvol, gelukkig en gezond wordt. Dit is wat er misgaat, en zo los je het op. Het is nu aan jou.

De no-nonsense aanpak van Dr. Phil slaat ook aan in Nederland. Hiermee voorziet hij in onze behoefte aan snel resultaat. Voor diepgravende, tijdrovende gesprekken over onze gevoelens en het oprakelen van het verleden, kunnen we ook bij onze vriendinnen terecht. Wat vriendinnen echter niet kunnen of durven, is zeggen waar het op staat. Dat doet Dr. Phil wàl.

De vraag naar kortdurende, klachtgerichte interventies is ook ingegeven door de bezuinigingen in de (geestelijke) gezondheidszorg. Maar leiden snelle interventies, zoals die van Dr. Phil, tot een bevredigend resultaat of is zijn benadering de zoveelste ontwikkeling in de psychotherapie die we zien komen en gaan? We vroegen het aan enkele Nederlandse vakgenoten van Dr. Phil. 'Mijn indruk van Dr. Phil is lang geen slechte', vertelt André Havas, vrijgevestigd psychotherapeut in Amsterdam. 'Dr. Phil heeft mensenkennis. Hij is op de hoogte van de basisprincipes van de menselijke geest en de menselijke omgang. Hij bereidt zich goed voor, past recente theoretische inzichten toe en weet hoofd- en bijzaken te onderscheiden. Zijn inhoudelijke basisprincipes wijken dus niet zo veel af van die van de gemiddelde therapeut. Waarom is Dr. Phil dan toch zo populair? Omdat hij een spraakmaker is. Met zijn confronterende aanpak geeft hij stof tot nadenken. Ik zou mijn cliënten met dit doel gerust een videoband van Dr. Phil meegeven.'

André Havas is niet de enige Nederlandse psychotherapeut die niet stijl achterover slaat van de verrichtingen van Dr. Phil. Een belrondje langs collega-psychotherapeuten leert dat de meeste zijn mening delen. Dr. Phil heeft aandacht voor wat mensen denken, doen en voelen. Hij werkt zowel op het niveau van het individu, als op systeemniveau. Dat wil zeggen dat hij indien nodig ook de partner en soms de hele familie erin betrekt. Als je kijkt naar de therapeutische en diagnostische vaardigheden van zijn werk, dan vertoont Dr. Phil dus vrij gemiddeld therapeutgedrag. Het is vooral de context waarbinnen hij zijn werk doet, die Dr. Phil tot een fenomeen maakt waar Nederlandse collega's jaloers op zouden kunnen zijn. Klaas Schraa, vrijgevestigd psychotherapeut in Nijmegen en docent Orthopedagogiek Gezin & Gedrag aan de universiteit aldaar, licht dit toe. 'Met de context worden alle aspecten bedoeld die niet direct te maken hebben met de inhoud van de therapie, dus alles wat erbij komt kijken. Dat is vooral het showelement van zijn programma. Bijvoorbeeld het feit dat je als tv-cliënt in de stoel zit bij een beroemdheid, dat er camera's op je gericht zijn, en dat miljoenen kijkers op het puntje van hun stoel zitten. Bovendien is je partner erbij, of andere dierbare personen die een rol spelen in het probleem waarvoor je bij Dr. Phil in de stoel zit. Deze relationeel dwingende context zorgt voor een situatie die te vergelijken is met een snelkookpan. Alle druk komt op het hier en nu te liggen: als je nu niet verandert, zet je jezelf, je familie, het publiek, de therapeut op de tribune en Dr. Phil voor paal. Dan staat fundamenteel je geloofwaardigheid op het spel. Het snelkookpaneffect zorgt voor een blokkering van je oude, ongewenste gedrag. Je gooit als het ware de ene deur dicht en Dr. Phil zet een andere wijd open. Dat verhoogt de kans op verandering. Wat me ook opvalt, is dat hij een persoonlijk commitment aangaat. Hij zegt: Ik maak er een personal project van. Als iemand zegt dat hij alles op alles zal zetten om jou te helpen, dan geeft dat ontzettend veel hoop.'

Een ander belangrijk element van de behandeling is volgens Klaas Schraa het mooie plaatje dat televisie vereist. 'De gasten zien er in de voorfilmpjes nog alledaags uit, maar eenmaal in de studio worden ze flink in de schmink gezet en van top tot teen verzorgd en gestyled. Door al deze aandacht voelen de kandidaten zich mooi en de moeite waard. Dit gevoel plus de wetenschap dat je zo'n kans nooit meer krijgt, doet je des te meer beseffen: het is nu of nooit. Veranderen of opgegeven worden.' Met al deze ingrediënten weet Dr. Phil de druk goed op te voeren, en zet hij zijn gasten op het scherp van de snede. Maar weten de gasten ook na de uitzending deze druk vast te houden? Hiermee komen we op de voornaamste kritische kanttekening die deskundigen plaatsen bij de werkwijze van Dr. Phil: beklijft het snelkookpaneffect ook?

André Havas: 'Daar heb ik zo mijn twijfels over. Veranderen is moeilijk. Eenmaal terug in de eigen vertrouwde omgeving treden onherroepelijk de wetten van de macht der gewoonte weer in. Denk maar aan hoe dat gaat als je op vakantie bent. Ver weg van huis kun je makkelijk afstand nemen en weet je ineens precies hoe het allemaal moet. Maar vaak ben je nog geen week weer in het gareel, of je vervalt voor negentig procent weer in je oude gedrag. Dat zal met de cliënten van Dr. Phil ook zo gaan, vermoed ik.' Volgens André Havas schuilt in programma's als Dr. Phil het risico dat kijkers gaan geloven dat de behandeling van Dr. Phil representatief is voor waar psychotherapie toe in staat is en van hun eigen psychotherapeut hetzelfde resultaat verwachten. Mensen moeten zich realiseren dat Dr. Phil een show geeft, geen therapie. André Havas: 'Zolang je zijn programma ziet als een show, is er wat mij betreft niets mis met Dr. Phil. Ook dan kunnen kijkers er iets van opsteken. Want met zijn bemoedigende woorden vervult Dr. Phil een beetje de rol van de dominee op zondagochtend. Ook daar hebben we veel behoefte aan. Wie vertelt ons in dit ingewikkelde tijdsgewricht wat onze normen en waarden zijn en hoe we met problemen moeten omgaan? Dat is Dr. Phil. Dit domineeaspect vervult misschien nog wel een belangrijkere functie dan wat hij pretendeert met zijn cliënten te bereiken.'





Santé | augustus 2004 (tekst voor eindredactie)